Zapis windykacyjny – jak przekazać mieszkanie lub inną rzecz konkretnej osobie

Czym jest zapis windykacyjny

Zapis windykacyjny to szczególna instytucja prawna, na mocy której spadkodawca w testamencie decyduje o nabyciu określonego składnika majątkowego przez oznaczoną osobę z mocy prawa, z chwilą jego śmierci (otwarcia spadku). Zapis windykacyjny uregulowany jest w art. 981¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.

Jak działa zapis windykacyjny – najważniejsze aspekty

• moment nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego

Momentem nabycia jest zawsze chwila otwarcia spadku, czyli chwila śmierci spadkodawcy, a nie np. chwila dokonania wpisu w księdze wieczystej, ogłoszenia testamentu czy wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia bądź aktu poświadczenia dziedziczenia.

Zapisobierca windykacyjny uzyskuje własność (lub inne prawo) automatycznie, na podstawie samej śmierci spadkodawcy i treści testamentu, bez potrzeby dodatkowej czynności rozporządzającej.

• czy potrzebne jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku bądź akt poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku

Akt poświadczenia dziedziczenia wydany przez notariusza bądź Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego ma charakter potwierdzający – służą jedynie udokumentowaniu już dokonanego nabycia.

Dodatkowo, warto jednoznacznie podkreślić, że przedmiot zapisu windykacyjnego nie wchodzi do masy spadkowej dzielonej między spadkobierców.

• czym zapis windykacyjny różni się od dziedziczenia całego spadku

Zapis windykacyjny daje konkretnej osobie pojedynczy składnik majątku (lub kilka konkretnych składników), natomiast dziedziczenie spadku polega na nabyciu całej masy spadkowej (lub udziału w niej), z pełną sukcesją praw i obowiązków. Zapisobierca wchodzi w sytuację prawną spadkodawcy tylko co do konkretnego przedmiotu zapisu, natomiast przy dziedziczeniu (ustawowym lub testamentowym) spadkobierca nabywa spadek jako całą masę majątkową (aktywa i pasywa), a dopiero dział spadku rozdziela konkretne przedmioty między spadkobierców. 

Co można przekazać w drodze zapisu windykacyjnego

W drodze zapisu windykacyjnego można przekazać tylko te składniki majątku, które ustawodawca wymienia w zamkniętym katalogu w art. 981¹ § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.

Zgodnie z tym przepisem przedmiotem zapisu windykacyjnego mogą być wyłącznie:

1. rzecz oznaczona co do tożsamości;
2. zbywalne prawo majątkowe;
3. przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
4. ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności;
5. ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Tytułem przykładu można zatem wskazać, że katalog ten obejmuje np.: mieszkanie, dom, działkę, samochód, przedsiębiorstwo, obraz.

Zapis windykacyjny mieszkania u notariusza – jak to wygląda w praktyce

Oto najważniejsze kwestie:

1. Spadkodawca sporządza testament u notariusza i w tymże testamencie notarialnym dokładnie wskazuje mieszkanie i osobę (zapisobiercę), która po jego śmierci ma je otrzymać.
2. Z chwilą śmierci spadkodawcy zapisobierca z mocy prawa staje się właścicielem mieszkania, o ile mieszkanie to aż śmierci cały czas należało do spadkodawcy.
3. Zapisobierca musi uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, a następnie notariusz składa wniosek o wpis w księdze wieczystej o zmianę właściciela mieszkania ze spadkodawcy na zapisobiercę. Zmiana wpisu w księdze wieczystej ma charakter potwierdzający.
4. Mieszkanie nie wchodzi do masy spadkowej dzielonej między spadkobierców, natomiast zapisobierca odpowiada za długi spadkowe i zachowek w granicach wartości otrzymanego mieszkania.

Czy zapis windykacyjny można podważyć

Zapis windykacyjny można skutecznie „podważyć”, ale w zależności od podstaw mówimy o nieważności, bezskuteczności, zakwestionowaniu oświadczeń zapisobiercy albo o roszczeniach zachowkowych – każda z tych dróg ma inne przesłanki i skutki. Poniżej opisujemy szerzej dwie pierwsze przyczyny.

Kiedy zapis windykacyjny jest z założenia nieważny

Brak formy aktu notarialnego

Zapis windykacyjny może być ustanowiony tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego (art. 981(1) § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
Jeżeli rozrządzenie nazwane przez spadkodawcę „zapisem windykacyjnym” zostało zawarte w testamencie zwykłym (np. własnoręcznym), zapis taki jako zapis windykacyjny jest nieważny.

Ustanowienie zapisu windykacyjnego z warunkiem lub terminem – szczególny reżim z art. 981(3) KC

Co do zasady zastrzeżenie warunku lub terminu przy zapisie windykacyjnym uważa się za nieistniejące – zapis jest ważny, lecz zapisobierca nabywa przedmiot zapisu bezwarunkowo i bezterminowo (art. 981(3) § 1 zd. 1 KC).
Jeżeli jednak z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez warunku/terminu testator nie dokonałby zapisu, zapis windykacyjny staje się nieważny (art. 981(3) § 1 zd. 2 KC).
W takim wypadku następuje ustawowa konwersja: nieważny zapis windykacyjny co do zasady wywołuje skutki zapisu zwykłego uczynionego pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (art. 981(3) § 2 KC), chyba że z testamentu lub okoliczności wynika inna wola spadkodawcy.

Przedmiot zapisu wykraczający poza katalog z art. 981(1) § 2 KC

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być ściśle określony katalog: rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, ustanowienie użytkowania/służebności, ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej (art. 981(1) § 2 KC).

Bezskuteczność zapisu windykacyjnego

Bezskuteczność zapisu windykacyjnego jest wyraźnie uregulowana w art. 981(2) KC.

Zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

• przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy, albo
• spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia. 

Analogicznie, gdy przedmiotem zapisu jest ustanowienie użytkowania lub służebności – zapis jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku rzecz/prawo, które miało być obciążone, nie należy do spadku albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia.

W orzecznictwie (uchwała SN z 18.07.2012 r., III CZP 46/12) przyjęto, że spadkodawca może uczynić przedmiotem zapisu windykacyjnego także rzecz czy prawo, które nie należy do jego majątku w chwili sporządzenia testamentu; decydujący jest stan z chwili otwarcia spadku (co wiąże się bezpośrednio z oceną ewentualnej bezskuteczności).

Ile kosztuje zapis windykacyjny u notariusza

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej przewiduje, że testament zawierający zapis windykacyjny kosztuje 200 zł netto. 

Jakie dokumenty są potrzebne do sporządzenia zapisu windykacyjnego u notariusza?

Ustawa nie zawiera listy wymaganych dokumentów, które należy dostarczyć do notariusza w celu sporządzenia zapisu windykacyjnego, niemniej jednak, aby zapis windykacyjny był ustanowiony w testamencie w formie aktu notarialnego, z jednoznacznym określeniem osoby zapisobiercy i przedmiotu zapisu w samej treści aktu, należy przedstawić notariuszowi dane identyfikujące osobę spadkodawcy (dowód osobisty) i zapisobiercy, w tym PESEL bądź datę i miejsce urodzenia, zaś w przypadku określenia przedmiotu zapisu – wszystko zależy od tego, co będzie stanowiło jego przedmiot, np. jeżeli będzie to nieruchomość, wówczas potrzebne są dane nieruchomości, a przede wszystkim numer księgi wieczystej.

Zapis windykacyjny – najczęściej zadawane pytania

1. Czy zapis windykacyjny musi być u notariusza?
   Tak, do sporządzenia testamentu zawierającego zapis windykacyjny potrzebny jest notariusz i forma aktu notarialnego.

2. Czy można zapisać mieszkanie jednej osobie?
   Tak, można zapisać mieszkanie jednej osobie w formie zapisu windykacyjnego w testamencie notarialnym, jako rzecz oznaczoną co do tożsamości.

3. Czy zapis windykacyjny podlega zachowkowi?
   Zapis windykacyjny „podlega zachowkowi” w tym sensie, że jeżeli został dokonany na rzecz osoby uprawnionej do zachowku, jego wartość zalicza się na należny tej osobie zachowek.
   
   Jednocześnie zapis windykacyjny może być źródłem odpowiedzialności zapisobiercy za zachowek innych uprawnionych, gdy ci nie uzyskają pełnego zachowku od spadkobierców, jednak z istotnymi ograniczeniami: tylko w granicach wzbogacenia z tytułu zapisu oraz gdy zapisobierca sam jest uprawniony – tylko ponad jego własny zachowek.
   
   W efekcie zapis windykacyjny jest integralnie włączony w mechanizm zachowku – zarówno jako przysporzenie zaliczane na zachowek, jak i jako potencjalny „adres” roszczeń o zachowek wobec zapisobiercy windykacyjnego.

4. Czy można zapisać nieruchomość osobie niespokrewnionej?
   Tak, zapis windykacyjny nie jest zarezerwowany tylko dla osób spokrewnionych.

5. Czy można mieć kilka zapisów windykacyjnych w jednym testamencie?
   Można ustanowić wiele zapisów windykacyjnych w jednym testamencie, każdy dotyczący innego przedmiotu (lub udziału w przedmiocie).